!["ศาลาธรรมโฆษณ์อนุสรณ์" สถานที่รวบรวมงานของท่านอาจารย์:พุทธทาส
และอัฐิของท่านอาจารย์พุทธทาสทั้ง หมด สวนโมกขพลาราม สุราษฎร์ธานี
: กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450323_0-768x1024.jpg)
และอัฐิของท่านอาจารย์พุทธทาสทั้งหมด สวนโมกขพลาราม สุราษฎร์ธานี
: กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ
เมื่อวันที่ ๒๑ เมษายน พุทธศักราช ๒๕๖๗ ท่านพระอาจารย์เทอด ญาณวชิโร และคณะสงฆ์วัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร เดินทางไปเยี่ยมสวนโมกขพลาราม อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี และกราบสักการอัฐิธาตุของท่านอาจารย์พุทธทาส ณ ศาลาธรรมโฆษณ์อนุสรณ์ ซึ่งเป็นสถานที่รวบรวมงานเผยแผ่ธรรมทุกรูปแบบที่เรียกว่า “ธรรมโฆษณ์” ของท่านอาจารย์พุทธทาส จากนั้นกราบสักการะพระพุทธรูป ณ โบสถ์ธรรมชาติ บนเขาพุทธทอง กราบสักการะอนุสรณ์สถานที่ฌาปนกิจสรีระท่านอาจารย์พุทธทาสภิกขุ อินฺทปัญฺโญ (พระธรรมโกศาจารย์) และเยี่ยมชมโรงมหรสพทางวิญญาณ
![กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450494_0-1024x576.jpg)
![](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450466_0-768x1024.jpg)
จึงขอรำลึกความทรงจำอันงดงามจากจดหมายของเจ้าประคุณสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร) ที่เขียนถึง พระธรรมโกศาจารย์ หลวงพ่อพุทธทาส (เงื่อม อินฺทปญฺโญ) และจดหมายที่ท่านอาจารย์พุทธทาสเขียนถึงเจ้าประคุณสมเด็จฯ จากหนังสือ “สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) พระมหาเถระผู้เป็นประวัติศาสตร์ความทรงจำพระพุทธศาสนาโลก ” ซึ่งรัฐบาลจัดพิมพ์โดยเสด็จพระราชกุศล ในพิธีพระราชทานเพลิงศพ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) อดีตประธานคณะผู้ปฏิบัติหน้าที่สมเด็จพระสังฆราช เจ้าอาวาสวัดสระเกศ ราชวรมหาวิหาร ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส วันอาทิตย์ที่ ๙ มีนาคม พ.ศ.๒๕๕๗
![](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2020/05/IMG_20200527_142434111222-1-750x1024.jpg)
และจากหนังสือ “ชีวิตและความคิด” สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) พระมหาเถระผู้เป็นประวัติศาสตร์ความทรงจำพระพุทธศาสนาโลก โดย มหาวิทยาลัยมหาจุฬาลงกรณราชวิทยาลัย พิมพ์ในงานออกเมรุพระราชทานเพลิงศพ สมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร ป.ธ.๙) ในวันอาทิตย์ที่ ๙ มีนาคม พุทธศักราช ๒๕๕๗ ณ เมรุหลวงหน้าพลับพลาอิศริยาภรณ์ วัดเทพศิรินทราวาส
![](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2020/05/IMG_20200527_1423061111111-758x1024.jpg)
กับหนังสือ “วิถีแห่งผู้นำ สมเด็จพระพุฒจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร)” เรียบเรียงโดย พระครูอมรโฆสิต (ปรีชา สาเส็ง) ทั้งสามเล่มได้บอกเล่าประวัติศาสตร์ของสองปราชญ์ทางพระพุทธศาสนาที่มีครูบาอาจารย์สอนภาษาบาลีร่วมกัน คือ พระมหากลั่น ปิยทสฺสี ผู้ก่อตั้งโรงเรียนภาษาบาลีผดุงพุทโธวาท ตำบลพุมเรียง จังหวัดสุราษฎร์ธานี
![ปกหนังสือ "วิถีแห่งผู้นำ สมเด็จพระพุฒจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร)" : พระครูอมรโฆสิต (ปรีชา สาเส็ง) เรียบเรียง](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2023/02/S__11649064-799x1024.jpg)
และที่เกาะสมุย จังหวัดสุราษฎร์ธานีนี้เอง ซึ่งชาวบ้านในสมัยโบราณเรียกว่า”เกาะนิพพาน” เป็นสถานที่ปลีกวิเวกสำหรับพระผู้แสวงความสันโดษ ตัดขาดจากความเกี่ยวข้องด้วยหมู่คณะ มุ่งหน้าสู่พระนิพพาน และที่นี่เองเป็นบ้านเกิดของสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสณมหาเถร) ในตระกูลโชคชัย เมื่อ ๙๒ ปีก่อน และต่อมาหลวงพ่อสมเด็จฯ ได้พบกับท่านอาจารย์พุทธทาสอย่างไร ท่านได้บันทึกไว้ตอนหนึ่งว่า
![](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2020/05/img016111222-1024x728.jpg)
“หลวงพ่อได้พบกับท่านพุทธทาส เพราะเป็นศิษย์อาจารย์มหากลั่นด้วยกัน ก็อยู่ด้วยกันตอนเป็นเณร แต่เป็นระยะสั้นๆ ตอนนั้นเกิดทหารพันธมิตรทิ้งระเบิดกรุงเทพฯ หลวงพ่อพริ้ง อาจารย์ของหลวงพ่อท่านกลัวไม่ปลอดภัยจึงมารับไปไชยา อยู่ที่พุมเรียง และเข้าใจความรู้สึกของลูกศิษย์ว่า ตั้งใจอยากเรียนบาลี จึงนำหลวงพ่อซึ่งขณะนั้นเป็นสามเณรไปฝากไว้กับ “พระมหากลั่น ปิยทสฺสี” เพื่อเรียนบาลีศึกษาอยู่ที่พุมเรียง อำเภอไชยา จึงได้พบกับท่านพุทธทาส ท่านอยู่พุมเรียงและเป็นศิษย์ท่านมหากลั่นอยู่ก่อนแล้ว ขณะยังเป็น “พระมหาเงื่อม อินทปัญโญ” จึงนับได้ว่าเป็นศิษย์อาจารย์เดียวกัน พอเหตุการณ์ปกติ พลวงพ่อพริ้งก็มารับกลับกรุงเทพฯ แต่ก็ยังได้พบกันอยู่บ่อยครั้ง ท่านทั้งสองจึงมีความผูกพันกันตั้งแต่นั้นมา
![พระมหากลั่น ปิยทัสสี พระอาจารย์สอนภาษาบาลีให้แก่พระเงื่อม อินทปัญโญ จนกระทั่งสอบ ปธ.๓ ประโยคได้โดยไม่ต้องเข้าเรียนในโรงเรียนตามปกติ (ที่มา หนังสืออนุทินภาพ ๖๐ ปี สวนโมกข์ หน้า ๓๔)](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2020/05/FullSizeRender-2020-05-26T161106.403.jpg)
!["โรงมหรสพทางวิญญาณ" สวนโมกขพลาราม จังหวัดสุราษฎร์ธานี :
กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450339_0-1024x768.jpg)
กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ
!["โรงมหรสพทางวิญญาณ" สวนโมกขพลาราม จังหวัดสุราษฎร์ธานี :
กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450529_0-1-1024x768.jpg)
กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ
![กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450526_0-1024x768.jpg)
ในประวัติท่านอาจารย์พุทธทาสช่วงนี้ บันทึกไว้ว่า ในพรรษาที่ ๕ ของพระเงื่อม อินทปัญโญ ได้เข้าไปศึกษาปริยัติธรรมต่อที่กรุงเทพฯ อีกครั้งหนึ่ง เข้าอยู่ที่วัดปทุมคงคา เพื่อศึกษาภาษาบาลี ซึ่งส่วนมากเรียนกับพระมหากลั่น ปิยทสฺสี ซึ่งเป็นคนบ้านเดียวกัน เป็นญาติกันด้วย (ต่อมาพระมหากลั่นกลับมาเปิดสอนบาลีที่วัดใหม่พุมเรียง และได้เป็นพระครูชยาภิวัฒน์ หลังจากท่านพุทธทาสภิกขุ ได้ก่อตั้งสวนโมกข์ขึ้นแล้ว) ซึ่งท่านสอนพิเศษให้ทุกคืน รวมกับพระภิกษุสามเณรอื่นอีก ๔ – ๕ รูป ปลายปี ๒๔๗๓ สอบได้เปรียญธรรม ๓ ประโยค เป็นพระมหาเงื่อม อินฺทปญฺโญ
!["วัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร" จังหวัดสุราษฎร์ธานี : ภาพถ่ายโดย มนสิกุล โอวาทเภสัชช์](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/D72352AB-7F48-4B79-B8B2-BBF360844E6A-768x1024.jpg)
“ต่อมา ท่านพุทธทาสมีอาวุโสมากขึ้น ท่านก็มาหาที่วัดสระเกศฯ บอกอยากได้พระไปเป็นเจ้าอาวาสวัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร เพราะท่านแก่แล้ว แต่ขอเป็นพระวัดสระเกศฯ หลวงพ่อสมเด็จฯ บอกท่านไปว่า “ได้” แล้วท่านก็มีหนังสือมา หนังสือฉบับนั้น ท่านพุทธทาสเขียนด้วยลายมือท่านเอง ขอให้ท่านเจ้าคุณสังข์ไป เพราะเห็นว่าคุ้นเคยกับท่านพุทธทาสอยู่ก่อน เจ้าคุณสังข์ท่านก็ยอมไป และอยู่มาจนกระทั่งท่านมรณภาพ ”
ต่อมาในปี พ.ศ.๒๕๕๘ ท่านอาจารย์เจ้าคุณพระราชกิจจาภรณ์ (เทอด ญาณวชิโร) ในขณะนั้น ปัจจุบัน พระอาจารย์เทอด ญาณวชิโร เดินทางไปร่วมพิธีพระราชทานเพลิงศพท่านเจ้าคุณพระราชสุธรรมเมธี (สังข์ ภูริปญฺโญ , ปธ.๙) อดีตเจ้าคณะจังหวัดสุราษฎร์ธานี อดีตเจ้าอาวาสวัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร ท่านเล่าให้ฟังย้อนไปในอดีตว่า เจ้าคุณพระราชสุธรรมเมธี เคยพำนักศึกษาพระปริยัติธรรม ณ สำนักวัดสระเกศ จนสำเร็จเปรียญธรรม ๙ ประโยค และได้ช่วยเหลืองานในสำนักเป็นเอนกประการ จนดำรงตำแหน่งผู้ช่วยเจ้าอาวาสวัดสระเกศ ต่อมา หลวงพ่อพุทธทาส ได้มีหนังสือมาขอตัวจากหลวงพ่อสมเด็จฯ เพื่อไปช่วยดูแลวัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร ซึ่งเจ้าคุณพระราชสุธรรมเมธีก็ยอมเสียสละไปตามที่เจ้าประคุณสมเด็จฯ มีหนังสือส่งตัวไป และได้บริหารงานคณะสงฆ์ด้วยความเสียสละ จนได้ดำรงตำแหน่งเจ้าคณะจังหวัดสุราษฏร์ธานี นับเป็นเกียรติ และนำความภาคภูมิใจมาสู่สำนักวัดสระเกศ เป็นอย่างยิ่ง
![วัดพระบรมธาตุไชยาราชวรวิหาร จังหวัดสุราษฎร์ธานี : ภาพถ่ายโดย มนสิกุล โอวาทเภสัชช์](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/2475D6C5-826F-4744-B401-6EF269F03A1D-768x1024.jpg)
ภาพถ่ายโดย มนสิกุล โอวาทเภสัชช์
หลวงพ่อสมเด็จฯ เล่าว่า ตอนนั้นหลวงพ่อพุทธทาสมีหนังสือ มาขอเจ้าคุณสังข์ เห็นว่า ทางวัดสระเกศยังเงียบๆ อยู่ ท่านก็ตามมาถึงวัด คงเกรงว่า จะไม่ให้เจ้าคุณสังข์ไป หลวงพ่อสมเด็จก็บอกว่าให้ไป หลวงพ่อพุทธทาสก็บอกว่า ให้ตอบหนังสือด้วย จะได้มีหลักฐานไปยืนยันกับเจ้าคุณสังข์ หลวงพ่อสมเด็จก็จึงตอบหนังสือไป
![จดหมายจากสมเด็จพระพุฒาจารย์ (เกี่ยว อุปเสโณ) เมื่อครั้งดำรงสมณศักดิ์ ที่ พระพรหมคุณาภรณ์ เจ้าอาวาสวัดสระเกศฯ เขียนถึงท่านเจ้าคุณพระธรรมโกศาจารย์ หรือ อาจารย์พุทธทาสภิกขุ (กราบขอบพระคุณ ภาพจาก สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ วัดสระเกศฯ )](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2021/06/26263EDF-5865-49F1-A01D-21E84AB61B77.jpg)
(กราบขอบพระคุณ ภาพจาก สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ วัดสระเกศฯ )
![](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2023/02/IMG_6103-2-688x1024.jpg)
จากนั้น พอเสร็จพิธีพระราชทานเพลิงศพท่านเจ้าคุณพระราชสุธรรมเมธี (สังข์ ภูริปญฺโญ , ปธ.๙) คณะสงฆ์วัดสระเกศ ได้เดินทางไปเยี่ยมวัดพุมเรียง อำเภอไชยา จังหวัดสุราษฎร์ธานี ซึ่งเป็นวัดที่หลวงพ่อพริ้งนำเจ้าประคุณสมเด็จฯ ขณะเป็นสามเณร หลบภัยการทิ้งระเบิดช่วงสงคราม ออกจากกรุงเทพฯ มาพำนักเรียนภาษาบาลีอยู่กับอาจารย์มหากลั่น ปิยทัสสี
![(กราบขอบพระคุณ ภาพจาก สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ วัดสระเกศฯ )](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2021/06/3D384526-52B9-4CF8-98A3-436AEC4EEF33.jpg)
![(กราบขอบพระคุณ ภาพจาก สำนักงานส่งเสริมคุณธรรม จริยธรรม และความมั่นคงแห่งสถาบันชาติ พระศาสนา พระมหากษัตริย์ วัดสระเกศฯ )](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2021/06/9D3D5E77-E503-4C8C-A956-D769B8E818A6.jpg)
เป็นเหตุให้หลวงพ่อสมเด็จได้พบกับหลวงพ่อพุทธทาส ซึ่งเป็นศิษย์อาจารย์มหากลั่น ที่วัดพุมเรียงแห่งนี้ เพราะความเป็นศิษย์ร่วมอาจารย์จึงทำให้ท่านทั้งสองมีความผูกพันกันสืบมา แม้ช่วงที่หลวงพ่อพุทธทาสอาพาธ หลวงพ่อสมเด็จก็ไปเยี่ยมอยู่บ่อยครั้ง”
![ด้านหน้า "ศาลาธรรมโฆษณ์อนุสรณ์" สถานที่รวบรวมงานของท่านอาจารย์พุทธทาส
และอัฐิของท่านอาจารย์พุทธทาสทั้ง หมด สวนโมกขพลาราม สุราษฎร์ธานี
: กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450553-1024x768.jpg)
และอัฐิของท่านอาจารย์พุทธทาสทั้ง หมด สวนโมกขพลาราม สุราษฎร์ธานี
: กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ
![กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450472_0-768x1024.jpg)
![กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450487_0-768x1024.jpg)
![กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450520_0-1024x768.jpg)
![กราบขอบพระคุณ ภาพถ่ายโดย พระมหาสิทธิชัย สิทฺธิญาโณ](https://www.manasikul.com/wp-content/uploads/2024/04/S__15450523_0-1024x768.jpg)